Levenswijze & connectiviteit, complexiteit en fragiliteit

Het leek een kolfje naar mijn hand toen de redactie me vroeg te filosoferen over "Wat als morgen het internet uitvalt?" Maar in de dagen daarop begon ik te beseffen hoe moeilijk het schrijven van deze bijdrage wel zou worden. De invalshoeken zijn even oneindig als het internet zelf. We hebben het hier niet over zomaar een computersysteem met bits en bytes, maar over een gigantisch en complex organisme dat zonder blozen kan beschouwd worden als een virtuele blauwdruk van onze samenleving. Wat als het organisme waar onze moderne levenswijze op steunt het morgen laat afweten?

Bart Van der Leenen op de Redactie

Iets wat je overkomt of in de hand hebt?

Ook moreel sta ik vandaag mijlenver van de mentaliteit dat ‘het leven mensen overkomt’. Zo’n houding bestendigt een vicieuze cirkel en is dan ook volkomen pervers. Dat afkomst, structuren, omstandigheden of voorbestemdheid het leven van mensen grotendeels zouden bepalen, is bijzonder ontmoedigend. Het doodt bovendien elke zin voor initiatief, alle ambitie en elke zin voor verantwoordelijkheid. Uitgerekend daardoor maakt dat uitgangspunt het leven inderdaad iets wat je overkomt in plaats van iets wat je in de hand hebt.
Peter De Keyzer in de Tijd 30/7/2014

Cultuur is onze natuur?

De fil conducteur van Pagels boek is dat cultuur niet tegenover natuur staat, maar dat cultuur net een biologische strategie is. Een uitermate succesvolle trouwens. De mens is niet het enige fascinerende dier met cultuur. Maar de mate waarin cultuur bepalend is voor onze soort is buiten alle proporties. Natuurlijke selectie leidt niet alleen tot strijd tegen elkaar; dat is een misverstand. Ze kan evenzeer leiden tot genen die hunkeren naar samenwerking. If you can’t beat them join them blijkt een biologisch devies. Bij de homo sapiens draait alles rond ons waanzinnig vermogen tot samenwerken, betoogt Pagel.

Samenwerking met vormen van altruïsme is geen biologisch unicum. Denk maar aan bijen. Maar onze bereidheid tot samenwerken met soortgenootjes die genetisch niets met ons te maken hebben, is wel degelijk een straffe toer voor het leven op onze aardbol. Ons lijf, ons brein op kop, is helemaal gekneed door onze evolutie om ultra-sociaal te zijn. Dat kan alleen wanneer genen een deel van hun werk uitbesteden aan de omgeving, aan de sociale omgeving. Een kind heeft het vermogen om via cultuur informatie snel op te nemen. Dat gebeurt bewust maar evenzeer onbewust. Door de evolutie van ons cultureel vermogen zijn we in staat geweest onszelf te domesticeren.

Ons biologisch traject vol cultuur via de sociale omgeving maakt ons tot een uitermate flexibele soort. Een ideaal recept om ook lastige milieus in te palmen en zelfs naar onze hand te zetten. Maar evolutiebiologen weten als geen ander dat medailles ook keerzijdes hebben. Ons sociaal vermogen ontwikkelde zich vooral voor een samenwerking binnen relatief kleine groepen en tegelijk ook tegen andere groepen. Oorlog in dienst van religie of van andere ideeën die we elkaar om sociale redenen aanpraten, vormt een veelzeggend voorbeeld. Maar ook de vlotte bendevorming in dienst van voetbal en co blijkt meer met onze biologie te maken dan gedacht.

Cultuur is onze natuur, Hans Van Dyck in DS 26/7/2014

Zon zoeken in liefdevolle arbeid

Hij werpt zich op de arbeid, op de drank, in de armen van een vrouw en op de godsdienst - en ja, ook hij wordt in alles teleurgesteld. Nooit geraakt hij dichter bij de zon die wel altijd blijft gloren aan de einder, en die door Masereel zelf omschreven werd als 'het symbool van het licht, van de warmte, van de klaarheid, van alles wat goed is in het leven. ...

Daarmee is 'De zon' in essentie een verhaal over het menselijk tekort, over de ijdelheid van alle streven naar het hogere, een oproep tot nederigheid. ...

Ge moet nooit voor uzelf de zon gaan zoeken in de boeken of op de kermis, in de kerk of onder rokken van de vrouw, in het diepste van de zee waar veel geld moet liggen of in de verte waar misschien een luilekkerland is, 'schreef Boon, 'maar ge moet met liefde arbeiden aan het werk waarin ge het handigst zijt, en beseffen dat uw werk, hoe simpel het ook is, deze en de komende geslachten helpen zal. Over uw eerlijke arbeid in dienst van de gemeenschap zittend, zult ge ontdekken dat ge nergens de zon moet gaan zoeken, want zij zit binnen in u.

Toon Horsten, De zonneklopper in DS 23/7/2014

Mensenhanden en de goddelijke wet.

Dus houd voor ogen dat wat heilig en niet heilig is, niets anders is dan de mening van een stel doodgewoon menselijke rabbijnen en schriftgeleerden, van wie sommigen ernstige, heilige mannen waren maar anderen zich misschien wel vooral druk maakten over hun eigen aanzien, zich in hun eigen broederschap omhoog probeerden te werken, honger hadden, aan het avondeten dachten of zich zorgen maakten over hun vrouw en kinderen. De Bijbel is samengesteld door mensenhanden. ...
Dus dat is de hele verklaring voor het wonder van Jozua, Bento? Dat is nog maar een klein deel. Voor de rest ligt de verklaring in het idioom van die tijd. Heel veel zogenaamde wonderen zijn slechts een manier van uitdrukken. ...
Ik ben tot de conclusie gekomen dat de rituelen in onze gemeenschap niets te maken hebben met goddelijke wetten, zaligheid, deugd en liefde, maar alles met maatschappelijke rust en het in stand houden van de macht van rabbijnen ... Op heel veel plekken in de Thora wordt gezegd dat we ons hart moeten volgen en de rituelen niet al te serieus moeten opvatten. Laten we Jesaja en Jeremia eens bekijken, die allebei heel duidelijk stellen dat de goddelijke wet over een oprechte manier van leven gaat, en niet over een leven dat geheel is gewijd aan het uitvoeren van ceremonies. Jesaja zegt onomwonden dat we ons moeten onthouden van offers en feesten en hij vat de hele goddelijke wet samen in deze eenvoudige woorden, - Bento sloeg de Bijbel open bij een boekenlegger in Jesaja en las voor: "Vermijd het kwade, zet je in voor het goede; kom op voor het recht, houd uitbuiters in toom". ...
Met die goddelijke wet bedoel ik het hoogste goed, de ware kennis van God en de liefde.
Dat is nogal een vaag antwoord. Wat is die "Ware kennis"?
Ware kennis houdt in dat we ons intellect vervolmaken om zo God beter te leren kennen. ... Ik houd erg van de woorden van Salomon die zegt: "Want de wijsheid zal in je hart wonen en je kennis maakt je gelukkig. Dan zullen bedachtzaamheid en inzicht je beschermen, je behouden voor verkeerde stappen." ...
Ik stel dat frasen als 'het hiernamaals' en 'een onsterfelijk bestaan bij God' de woorden van mensen zijn, en niet die van God. Bovendien zijn deze woorden niet te vinden in de Thora; het zijn frasen van rabbijnen die commentaren op commentaren schrijven.
Het spot met de rede om aan te nemen dat we na de dood zullen voortbestaan zoals we nu zijn. Lichaam en geest zijn twee aspecten van een en dezelfde persoon. De geest kan niet voortbestaan als het lichaam is gestorven. ... Het is eenvoudig onmogelijk dat er iets zou gebeuren dat strijdig is met de vaststaande wetten van de natuur. De natuur, die oneindig en eeuwig is en alle stof in het heelal omvat, gedraagt zich in overeenstemming met geordende wetten die niet ondergeschikt kunnen worden gemaakt aan bovennatuurlijke wetten. ... Dat staat ook heel duidelijk in Genesis: "Met het zweet op je gezicht zul je brood eten, totdat je terugkeert naar de aarde, waaruit je genomen bent; want stof ben je en tot stof zul je terugkeren."... Maar inmiddels heb ik deze kinderlijke hoop laten varen en vervangen door de wetenschap dat ik mijn vader in me meedraag - zijn gezicht, zijn liefde, zijn wijsheid - en op die manier ben ik al met hem verenigd. Die gezegende hereniging moet zich in dit leven voltrekken, want dit het enige leven dat we hebben. ... Het is onze taak en volgens mij wordt ons ook in de Thora onderwezen, om in dit leven gelukzaligheid te verwerven door een leven vol liefde te leiden en ernaar te streven God te leren kennen. De ware vroomheid bestaat uit rechtvaardigheid, liefdadigheid en de liefde voor de naaste. ...
Als God en de natuur identieke eigenschappen hebben, wat is dan het verschil tussen God en de natuur? ... Er is geen verschil. God is de natuur. De natuur is God.

Uit 'Het raadsel Spinoza' van Irvin.D.Yalom.

Geloof en out of the box

Eigenlijk kennen we niets. De kader van de puzzel is nu wel gelegd, maar we hebben geen flauw idee van wat daarbinnen zit. We hebben een fractie van het heelal verklaard, er rest 95 procent donkere materie en donkere energie. De zoektocht gaat dus nog wel even door. Ik vind het best een beetje beanstigend. We weten niet of we iets zullen vinden en wanneer. Zal het nog eens 50 jaar duren? Het wordt alles of niets.
....
Gelooft u in de zogenaamde Theorie van Alles, waar het onder natuurkundigen in de koffiekamer wel eens over gaat? Ik zou het leuk vinden als zoiets inderdaad bestaat. Maar u kiest het woord goed: geloven. Collega's van de theoretische fysica zullen het niet graag horen, maar het is inderdaad een beetje zoals met godsdienst. Zolang je het niet kunt bewijzen, is het een geloof.
...
Van God gesproken, collega Joël De Ceulaer betoogt in zijn boek 'Gooi God niet weg' dat een mens maar beter de tweede wet van de thermodynamica kan kennen dan Hamlet. Als het puur om overleven gaat, heeft hij gelijk. Dan dient kunst tot niets. Maar je hebt beiden nodig. Ik zou me geen leven zonder boeken, schilderijen of muziek kunnen voorstellen. Ook wetenschappers hebben die nodig, zonder kom je nooit out of the box. Er is niets als ratio en creativiteit niet samengaan. Er is in een mensenleven ook zoveel meer dan het loutere overleven. Je zoekt naar een nuttige invulling, naar zaken die je blij maken. In de oertijd hadden mensen al nood aan tekenen en beeldjes maken. Mensen moeten verhalen vertellen aan zichzelf, aan elkaar.

Petra Van Mulders, onderzoekster CERN, in DS 12 juli 2014.

« L'Art c'est la trace de notre passage sur Terre » uit de film "Les Intouchables"